Antwoord

Inleiding
Lamsiekte, wat ook as botulisme bekend staan, is ‘n siekte wat gedeeltelike of algehele slap verlamming by beeste, skape, bokke, perde, donkies, hoenders, volstruise, watervoëls en soms varke veroorsaak. Die siekte kom hoofsaaklik by beeste voor en skape word soms aangetas. Die spiere wat nodig is vir beweging, kou en sluk word aangetas.  Lamsiekte is ‘n vergiftiging en nie ‘n besmetting nie.  Die vergiftiging vind plaas as ontbinde organiese materiaal van dierlike of plantaardige oorsprong, wat die bakteriese botulisme-gifstof van Clostridium botulinum bevat, deur die diere per os (deur die bek) ingeneem word.  Lamsiekte is nie aansteeklik nie (‘n siek dier besmet nie ‘n gesonde dier nie).

In Suid-Afrika veroorsaak die gifstowwe (twee) van die bakterieë C. botulinum tipes C en D gewoonlik lamsiekte. Hierdie gifstowwe is van die mees dodelike gifstowwe bekend en word nie deur die verteringsproses van die spysverteringskanaal onskadelik gestel nie. Hierdie toksiene is gevoelig vir hitte en kan geïnaktiveer word teen ‘n temperatuur van 80ºC vir tien minute. Die mens en sekere vistipes is ook vatbaar vir lamsiekte. C. botulinum produseer minstens 7 tipes neurotoksiene (senuweegifstowwe). Die C. botulinum bakterieë vorm weerstandbiedende spore en kom wydverspreid in grond in die meeste wêrelddele voor.  Die bakterieë vermeerder in verrottende proteïenryke dier- en plantmateriaal, byvoorbeeld die karkasse van rotte, muise, skilpaaie, hase en voëls, asook in lusern- en boontjiehooi.  In hierdie verrottende proteïenryke materiaal vorm die bakterieë sy uiters giftige toksiene.  Die dier neem die toksiene deur die bek in en hulle word deur die dermkanaal geabsorbeer, waarna die verlammingstoestand na ongeveer 2-6 dae volg.

Toestande waaronder diere vergiftig word
Perde is die vatbaarste van al die diere vir die botulinumtoksien in teenstelling met varke en honde (karnivore) wat baie weestandbiedend is. Beeste, skape en bokke is ewe vatbaar vir die toksien. Die bakterieë C. botulinum is ‘n normale inwoner van die spysverteringskanaal van perde, beeste en hoenders (die diere is gesond). Hier vermeerder hulle en word in groot getalle in die mis uitgeskei en kontamineer die omgewing.

Ou grasweiding se fosfaatinhoud kan tot so ‘n mate afneem gedurende die winter dat beeste wat daarop wei, pika (dringende lus om aan bene te kou, beenhonger of osteofagie) ontwikkel indien die tekort nie met fosfaat in ‘n lek of in die water aangevul word nie. Hierdie ou en harde grasse het ook ‘n proteïentekort en dit vererger die pika in die diere. Langdurige droogtes kan ook bydra tot die ontwikkeling van pika.  ‘n Tekort aan fosfaat by diere word gekenmerk deur swak groei, algemene swakheid van die bene, ‘n stywe gang en pika. Sulke diere kou ou bene en sal enige verrotte karkasmateriaal vreet. Indien hierdie bene of karkasse met C. botulinum toksien besmet is, sal die diere lamsiekte ontwikkel.

Groeiende, lakterende en dragtige beeste benodig meer fosfaat in hulle dieet as ander beeste en hulle is meer geneig om lamsiekte te ontwikkel as daar nie aan die fosfaat behoeftes voldoen word nie. Pika is die belangrikste faktor wat aanleiding gee tot lamsiekte by beeste onder ekstensiewe toestande. Beeste in besonder en skape tot ‘n mindere mate ontwikkel pika as gevolg van fosfaattekort in die dieet. Sover bekend, ontwikkel pika nie by ander spesies nie.  Hoendermis (veral braaikuikenmis) wat verrottende kuikenkarkasse bevat waarin C. botulinum toksiene produseer, word vir beeste en skape gevoer vanweë die hoë stikstofinhoud en is ‘n belangrike oorsaak van lamsiekte. Lamsiekte het ook al voorgekom waar besmette hoendermis op weidings gegooi is as kunsmis en beeste toe van daardie weidings gevreet het.  Dieetveranderings van weidings en kuilvoer na hooi blyk die vatbaarheid by bokke vir die botulinumtoksien te verhoog.

Karkasse van klein soogdiertjies soos hase en rotte, voëls en skilpaaie is belangrike bronne van botulinumtoksien vir beeste en skape onder ekstensiewe toestande. Die karkasse van klein soogdiertjies en skilpaaie kan giftig (toksies) bly tot solank as 350 dae, maar verloor hulle giftigheid gewoonlik na 4-6 weke. Die karkasse se gifstof word met reën uit- en weggespoel, maar die dop en bene van skilpaaie behou die gifstof vir langer periodes gedurende nat weersomstandighede. Baie toksiene word in karkasse geproduseer waar genoeg hitte en vog aanwesig is, maar daar is ‘n dramatiese afname in toksienproduksie in koue, droë toestande.

Indien ‘n rot of kat in ‘n voerbak of kuilvoergat vrek, kan botulinumtoksien in die karkasse geproduseer word en die omringende voer word besmet met die toksien.  Wanneer  hierdie voer vir diere gevoer word, sal hulle lamsiekte opdoen. Groot bale wat met plastiek materiaal toegemaak is, word dikwels deur knaagdiere besoek en sommige vrek ook daarbinne. Sulke karkasse kan ook aanleiding tot lamsiekte gee wanneer die bale as voer gebruik word.  Soms lê hierdie karkasse in die diere se drinkwater en diere wat hierdie water drink, kan ook lamsiekte opdoen en vrek.  Verrottende proteïenryke lusern- en boontjiehooi asook brouersgraan en afvalpap kan soms lamsiekte by beeste en skape veroorsaak omdat dit as ‘n groeimedium vir die bakterieë dien en toksien daarin geproduseer word. Selfvergiftiging deur C. botulinum  waar die bakterieë wat normaal in die dier se spysverteringskanaal voorkom toksiene produseer, is raar.

Siektetekens
Die verlamming in die diere kan minder tot baie erg wees en die meeste vrek gewoonlik as hulle nie met die antiserum behandel word nie. Siektesimptome by beeste begin gewoonlik 2-6 dae na die inname van die toksien, maar vrektes begin gewoonlik een of twee dae nadat hulle gaan lê het, maar kan tot 17 dae na toksien-inname plaasvind.  Die dier het geen koors nie.

•    Die verlamming in die spiere vir beweging, kou en sluk kan gedeeltelik of volledig wees.  Die algemene siektetekens is die volgende:  die diere loop wankelrig, asof hulle bang is, gaan lê, kan slegs met moeite opstaan en raak geleidelik verlam.  Speeksel kwyl (salivasie) uit die bek omdat die diere nie kan sluk nie.  Die tongspiere is verlam en kan maklik uitgetrek word, maar kan nie weer teruggetrek word nie. Die stert is ook verlam en die mis is hard.  Diere wat lê se kop rus gewoonlik op die flank. Soms blaas die dier wat lê op.  Die tekens in skape en bokke is baie dieselfde as in die bees. Tipiese tekens by skape is dat hulle met ‘n krom rug staan en die nek, kop en stert hang met ‘n abdominale (buik) asemhaling en hulle urineer baie. Die onderkaak is verlam en  slap.

Diagnose
Dit is soms moeilik om ‘n diagnose te maak. ‘n Voorlopige diagnose kan op die geskiedenis, siektetekens en negatiewe nadoodse ondersoek gedoen word. Die diagnose word bevestig as die botulinumtoksien van ‘n siek of dooie dier in ‘n laboratorium gedemonstreer kan word.

Voorkoming en beheer
•    Jaarlikse inenting van diere. Diere wat vir die eerste keer in hulle lewe ingeënt word, moet na 3-4 weke ‘n versterkingsdosis van die entstof kry en daarna jaarliks.  Indien hoendermis gevoer gaan word, is dit wenslik om selfs ‘n derde versterkingsdosis te gee! Die entstof net teen lamsiekte of die kombinasie sponslamsiekte entstof kan gebruik word. Vir entstowwe wat lamsiekte bevat, lees antwoorde:
“Entstowwe vir beeste”
“Entstowwe vir skape”
•    Fosfaattekorte moet voorkom word. Diere moet toegang hê tot beenmeel, fosfaatlekke of oplosbare fosfaat in die drinkwater.  Dit voorkom pika en verbeter die diere se produksie en reproduksie.  Proteïentekort in die dieet moet ook reggestel word.
•    Diere wat hoendermis gevoer word, moet teen lamsiekte geënt word.
•    Verwyder dooie karkasse van die veld indien dit moontlik is.
•    Dien antiserum binne-aars toe vir siek diere. Voorsien goeie versorging en ondersteunende behandeling.
•    Goeie immuniteit ontwikkel eers 2 weke nadat die skraagdosis gegee is.  Waar ‘n hoë waarskynlikheid van lamsiekte teenwoordig is, gee ‘n derde inenting met die immuniseringsprogram.

Bron:
Coetzer, J.A.W en Tustin, R.C. 2004 Infectious Diseases of Livestock. Oxford University Press. ISBN 0 19 578202X

• Geskryf deur: Dr. Jan du Preez, MPO Instituut vir Suiweltegnologie en dr. Faffa Malan, Veeartsenykundige Konsultant.

29 Julie 2009